Tradycja rozważania tekstu jest w Europie bardzo bogata. W naszym kręgu kulturowym jest to najpowszechniejsza forma medytacji, znana już od XVI wieku. Tekst jako podstawa zmian wewnętrznych został szczególnie rozpropagowany przez Ignacego Loyolę (1491- 1556), który w stworzonych przez siebie Ćwiczeniach duchownych zalecał rozważanie tekstów w celu motywowanej religijnie integracji intelektu, woli i uczuć. Choć mało się o tym wspomina, to jednak Ćwiczenia stały się prototypem nie tylko współczesnych rekolekcji, ale również wszelkich technik terapeutycznych opartych na korzystaniu z tekstu.

Terapeutyczne oddziaływanie tekstu jest bardzo szerokie. Fragment powieści, wiersz, cytat z Biblii, bajka itp. mogą wiele zmienić zarówno w stanie wewnętrznym podopiecznego, jak i w relacjach międzyosobowych, w których uczestniczy. Dlatego teksty traktowane jako elementy pomagające, terapeutyczne
- wspomagają komunikację w wielu sytuacjach pielęgnacji i opieki,
- pobudzają do rozmowy, do posiadania inicjatywy w tym zakresie,
- napełniają "życiem" kontakty pomiędzy fachowo pomagającym a jego podopiecznym,
- ułatwiają otwarte dyskutowanie o różnorakich problemach,
- są ważnym elementem w pracy nad biografią pacjenta, bo "przenoszą w czasie" do jego młodości,
- stanowią podstawę do medytowania,
- pomagają w delikatnym przekazywaniu wskazówek o koniecznych zmianach w zachowaniu, w ramach pedagogiki dzieci i dorosłych,
- odprężają, uspokajają, odwracają uwagę od czynników wywołujących stres,
- przypominają o zarzuconym nawyku czytania, sensownie wypełniającym czas osoby trwale niepełnosprawnej lub przewlekle chorej.

Biblioterapia jest więc terapeutycznym wykorzystaniem tekstu (czytanego samodzielnie lub przez opiekuna) jako środka pomagającego w rozwiązywaniu problemów podopiecznego. Warto z niej korzystać w pracy fachowo pomagającego - to jedno z narzędzi, dzięki którym ułatwiamy klientowi, pacjentowi, mieszkańcowi pokonywanie trudności i kryzysów życiowych. Pomiędzy tekstem literackim a czytelnikiem wytwarza się dynamiczna interakcja. W ścisłym tego słowa znaczeniu biblioterapia jest metodą pomocniczą w psychiatrii, medycynie i psychoterapii; korzysta się z niej też zarówno w terapii, rehabilitacji, jak i w profilaktyce.

Powyższe wyliczenie zalet biblioterapii pokazuje, że ma ona zastosowanie dosłownie wszędzie i z każdym rodzajem podopiecznych. Tekstów literackich jest tak wiele, że praktycznie do każdej sytuacji życiowej można znaleźć w bibliotece odpowiednie narzędzie, którym daje się naprawdę wiele osiągnąć.

Jaki tekst dla jakiego podopiecznego? Na tak postawione pytanie można udzielić jedynie pośredniej odpowiedzi: to właśnie aktualna sytuacja klienta, pacjenta, mieszkańca w największym stopniu determinuje sięgnięcie po taki a nie inny rodzaj tekstu. Dokładniej można tę zasadę sprecyzować jako szukanie pomostu pomiędzy przeszłością podopiecznego, tym kim był, a perspektywą jego dalszego życia, pomimo choroby, niepełnosprawności czy innych problemów. Kolejnym faktem, który należy wziąć pod uwagę, jest to, że każdy tekst literacki, zarówno proza, jak i poezja - oddziaływuje na czytelnika subiektywnie. To, co w jednej osobie wzbudza uczucia wyższe, dla kogoś innego będzie po prostu nudne. Uznanie tekstu za bardzo wartościowy pod względem estetycznym i literackim nie ma obiektywnego odniesienia, gdyż, jak mówi przysłowie, "o gustach się nie dyskutuje", a poza tym u wielu podopiecznych największe reakcje wyzwalają książki z gatunku bardzo lekkich, gdyż są dla nich najbardziej wyraźne, najłatwiejsze w odbiorze. Dlatego nie mogę - jako osoba realizująca cele terapeutyczne - kierować się jedynie własnymi upodobaniami.

Po tych ogólnych uwagach nadszedł czas na bardziej szczegółowe wskazówki, dzięki którym wybrany tekst będzie w odniesieniu do konkretnego podopiecznego rzeczywiście spełniał cele terapeutyczne.

* Książka powinna prowadzić do wyciszenia wewnętrznego, refleksji, zastanawiania się nad życiem, skupienia. Czytający ma dzięki lekturze "wędrować po nowych drogach" bez opuszczania łóżka czy wózka inwalidzkiego, przy czym ta wędrówka powinna mu sprawić przyjemność i ostatecznie doprowadzić na nowo - lub z nowej strony - do jego własnej osoby.

* Z poprzednią uwagą koresponduje zalecenie, że powinno się wybierać przede wszystkim teksty, w których jakąś rolę gra rozważanie wartości, konflikt etyczny, walka dobra ze złem, pokonywanie trudności. Im głębiej dany tekst zajmuje się taką tematyką, tym większe szanse, że podopieczny uświadomi sobie swoje własne ideały - zapomniane, zagłuszone przez życiowe trudności, zamienione na konformizm i pragmatyczność postępowania. W każdych okolicznościach i w każdym rodzaju relacji pomocowej naszemu klientowi/pacjentowi/mieszkańcowi będzie się lepiej żyło, jeżeli choć trochę będzie umiał podbudować się czymś, co wykracza poza jedynie doraźne potrzeby.

* Ważną rolę pełnią pozytywne przykłady protagonistów (czyli bohaterów książek), z którymi podopieczny może się zidentyfikować. We współczesnej literaturze wielu pisarzy wykorzystało motyw zmagania się człowieka z przeciwnościami życiowymi. Taka osoba, ponosząc nawet po drodze poważne porażki, w ostatecznym rozrachunku staje się zwycięzcą i mistrzem swojego własnego życia. Tego rodzaju książka jest jedynym w swoim rodzaju "zwierciadłem dla duszy", w którym człowiek może się przejrzeć, na nowo zinterpretować własne życie, zastanowić się nad konstruktywną perspektywą, postarać o pozytywną identyfikację.

* W terapiach przeznaczonych dla dzieci bardzo często terapeuci posługują się lalkami, które "mówią za dziecko". Dziecko samo wkłada w usta lalki nękające je lęki, niepewności, pytania, przez co nie musi wprost mówić o własnych problemach. Analogiczną rolę może pełnić w życiu dorosłego człowieka książka. Poruszając problemy podobne do trudności czytelnika, umożliwia ona ich przemyślenie, a równocześnie zapewnia zdystansowanie się, stanięcie obok, poszerzenie perspektywy. Nie jest to jedynie zwykły zabieg prowadzący do uspokojenia emocji, ale bardzo istotna pomoc do spojrzenia na życie pod takim kątem, pod którym nie tylko dokładniej widzi się wszystko, ale też łatwiej jest dostrzec czynniki pozytywne. Zachęca to do działania w tradycyjny lub w zupełnie nowatorski sposób, a niekiedy na zasadzie wymiany - nie jest ważne to, czego nie da się osiągnąć, liczą się natomiast wszelkie pola dostępnych aktywności.

* W końcu, choć nie jest to najmniej ważna sprawa, dobrze dobrany tekst pomaga przynajmniej po części poradzić sobie z problemami wymykającymi się czysto racjonalnej refleksji, uwrażliwia na szczegóły istotnie wpływające na ogląd całości itp.

Równie ważna jak forma przekazu jest treść. Niezależnie, czy chcemy za pomocą biblioterapii pracować z grupą, czy też z indywidualnym podopiecznym, należy przed ostatecznym wyborem tekstu odpowiedzieć sobie (najlepiej pisemnie, gdyż to sprzyja lepszemu sprecyzowaniu myśli) na następujące cztery pytania:
1. Kto jest adresatem terapii i jakie cele chcę zrealizować poprzez te zajęcia?
2. W jakiej sytuacji będziemy korzystali z tego tekstu?
3. Jaki rodzaj tekstu wydaje się być najbardziej przydatny w związku z odpowiedziami na dwa pierwsze pytania?
4. W jakim kierunku powinna rozwijać się refleksja wynikająca z przeczytanego fragmentu?

Do tych czterech punktów należy ewentualnie dodać jeszcze jeden, a mianowicie dotyczący zrozumienia przez podopiecznych sensu tych zajęć. Niekiedy trzeba będzie pacjentom lub mieszkańcom wyjaśnić, na czym polega ta terapia, zachęcić do jej wypróbowania. Nawet jeżeli na wstępnym etapie nie będą oni zachwyceni tym pomysłem, nie należy się zrażać początkową niechęcią. Wielu z tych ludzi nigdy dobrowolnie nie sięgnęło po książkę i tym większy będzie ich sceptycyzm. Ponieważ jednak stosowanie tekstu wywołującego korzystne zmiany jest rzeczywiście efektywną techniką, zwykle po relatywnie krótkim czasie zyskujemy wśród podopiecznych sprzymierzeńców, którzy z radością witają nas, zwłaszcza wtedy, jeżeli poświęcimy im odpowiednio dużo czasu na powolne wgłębianie się w zaczarowany świat tekstu.

Oprócz unikania wspomnianych wcześniej błędów, należy również postarać się o dostrzeganie utrudnień w percepcji tekstu przez podopiecznych. Jego słyszenie bądź rozumienie może być przecież zakłócone chorobą lub niepełnosprawnością (np. jeżeli czytam na głos seniorowi, muszę pamiętać, że z reguły woli on niższy głos). Zawsze jednak obowiązują zasady znane z podstaw retoryki, a szczególnie:
- tempo dopasowane do ekspresji tekstu, przy czym niekiedy trzeba będzie je zredukować dla większej czytelności przekazu;
- zmiana modulacji głosu i jego donośności, aby słuchacz mógł dostrzec wątek "fabularny" oraz osobisty stosunek emocjonalny czytającego;
- wyraźne czytanie i poprawne akcentowanie redukujące niepotrzebne napięcie uwagi słuchacza, co znowu ułatwia skoncentrowanie się na samej treści.

Nie bez znaczenia jest również odpowiednie przygotowanie pomieszczenia. Nawet zwykły pokój szpitalny, a co dopiero kawiarenkę w domu pomocy społecznej, da się przeobrazić w miejsce spotkania z żywym słowem. Jeżeli na przykład głównym tematem będzie przemijanie, to można skorzystać z tekstów ilustrujących zmianę pór roku, a wnętrze przybrać gałązkami, liśćmi, ustawić lampki zapachowe, dołożyć reprodukcję dobranego tematycznie obrazu, a w tle jako wprowadzenie w nastrój - odtworzyć stosowną muzykę. Idealne byłoby oczywiście posiadanie osobnej sali do biblioterapii, w której łatwiej jest przygotować stałe elementy sprzyjające samodzielnej lekturze i słuchaniu czytanych tekstów. Konserwator obiektu z pewnością pomoże w dobraniu oświetlenia, zawieszeniu stylowych zasłon, a na drzwiach zainstaluje wywieszkę: Proszę nie przeszkadzać, tu odbywa się biblioterapia. Takie podkreślenie rangi zajęć jest czynnikiem silnie motywującym podopiecznych. Dzięki temu wiedzą i wierzą, że tu właśnie odbywa się coś specjalnego, niezwykłego, dającego im przyjemność i pomagającego w poprawie nastroju i powrocie do zdrowia.

Prowadzący zajęcia musi koniecznie umieć wsłuchiwać się w podopiecznych. To ich pytania, wątpliwości, potrzeby, życzenia mają wytyczać kierunek terapii, to im przecież ma ona służyć. Dlatego nawet najlepiej przygotowany konspekt zajęć może pozostać niezrealizowany, jeżeli spontanicznie pacjent lub mieszkaniec wytyczy inny kierunek. Zresztą to przecież jest słowem-kluczem całej omawianej techniki: spontaniczność. Terapeuta "sieje słowem", a co z tego wyrośnie - zależy już od podopiecznego. Biblioterapia to tylko książka i jednocześnie aż książka. Dokumentowanie postępów pacjenta jest najlepszym dowodem, jak wiele można osiągnąć tą metodą.

Jak w każdej terapii, również w biblioterapii możemy dążyć do tworzenia bardziej zaawansowanych, trudniejszych form, wyprowadzających pacjenta na poziomy przynoszące większą efektywność.

Przejdźmy teraz do wskazówek, dzięki którym łatwiej będzie prowadzić terapię z podopiecznymi, którzy jeszcze nie posiedli zbyt dużego doświadczenia w tej technice.

Po pierwszym przeczytaniu uczestnik próbuje "nastawić się" na ten tekst, skoncentrować się na nim, zaktywizować fantazję. Można tu użyć na przykład następujących sposobów:
- Próbuje sobie wyobrazić miejsce, w którym rozgrywają się opisane wydarzenia.
- Przedstawia sobie, jakie osoby występują w tekście.
- Maluje myślami otoczenie, wyobraża sobie, jak postacie wypowiadają słowa, jak są ubrane.
Warto pozwolić sobie na szerokie szukanie odpowiedzi na te i podobne pytania, nie narzucając fantazji zbyt daleko idących granic. Powstałą atmosferę powinno się zachować przez czas całej medytacji.

Powtórne czytanie tego samego tekstu ma już trochę inny przebieg. Czyta się go powoli, zatrzymując się przy poszczególnych zdaniach lub fragmentach tak długo, jak wymagają tego uczucia lub przesłanki racjonalne. Jeżeli pojawią się rozpraszające myśli, uczestnik nie wycisza ich gwałtownie, lecz po prostu pomaga im przepłynąć obok. W żadnym wypadku nie należy się spieszyć. W końcowej fazie można się zastanowić: czy z tych myśli i emocji wypływają jakieś konkretne wnioski, mające znaczenie dla osobistej sytuacji? Dobrze jest zanotować zarówno ogólne przemyślenia, jak i sprecyzowane wnioski. Bardziej racjonalną analizę efektów lektury wspomagają odpowiedzi na pytania:

- Jaka jest wymowa tekstu, wykraczająca poza okoliczności związane jedynie z danym miejscem i czasem?
- Czy wypowiedź autora jest w jakimś sensie zachętą do zmiany postawy, do działania?
- Czy można uznać jakąś część tych postulatów ponadczasowych i wzywających do aktywności za słowa odnoszące się również do osobistej sytuacji podopiecznego?
- Czy z tych wniosków uda się wyprowadzić konkretne punkty będące drogowskazami dla własnego życia, dla aktualnej sytuacji? Jak można na nie odpowiedzieć?

Bardzo ważną uwagę o znaczeniu terapeutycznym jest następująca zasada, którą należy przekazać uczestnikom zajęć: otóż wszelkie wnioski wypływające z konfrontacji z tekstem, a będące wezwaniami do działania, muszą być przyjęte na bazie dobrowolności, świadomego wyboru, z przekonaniem. Wszelki pośredni lub bezpośredni przymus prowadzi do niepowodzeń. Jeżeli natomiast decyzje, które ewentualnie chce się podjąć, mają się znacznie różnić od dotychczasowego stylu życia, to uczestnik terapii bezwzględnie powinien skonsultować się z doświadczonym fachowo pomagającym i wysłuchać jego porady.